Kleszcze są nosicielami wielu drobnoustrojów – bakterii, pasożytów i wirusów. Choć nie istnieje szczepionka, która chroniłaby przed wszystkimi chorobami przenoszonymi przez te pajęczaki, medycyna dysponuje skuteczną ochroną przed jedną z najpoważniejszych z nich: kleszczowym zapaleniem mózgu (KZM). To właśnie szczepienie pozostaje dziś najpewniejszym sposobem zapobiegania tej chorobie i jej groźnym następstwom.
Dlaczego KZM jest tak niebezpieczne?
Po zakażeniu okres inkubacji wynosi zazwyczaj od 7 do 14 dni. Początkowo choroba może przebiegać bezobjawowo lub przypominać infekcję grypopodobną – pojawia się gorączka, bóle mięśni, osłabienie i złe samopoczucie.
U części chorych na tym etapie zakażenie się kończy, jednak u innych wirus przedostaje się do ośrodkowego układu nerwowego. Wówczas może dojść do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu, a nawet rdzenia kręgowego. Wszystkie zgłaszane przypadki KZM wymagają hospitalizacji, a przebieg choroby bywa nieprzewidywalny.
Długofalowe konsekwencje zakażenia
KZM może prowadzić do trwałych powikłań neurologicznych i psychiatrycznych, takich jak zaburzenia koncentracji, niedowłady, drżenia czy przewlekłe bóle głowy. Ciężki przebieg dotyczy osób w każdym wieku. Szacuje się, że w przypadku zajęcia ośrodkowego układu nerwowego trwałe następstwa występują u 35–58% chorych, a u ok. 1 osoby na 100 zakażenie kończy się zgonem. Wielu pacjentów wymaga długotrwałego leczenia oraz rehabilitacji.
Coraz więcej zachorowań w Polsce
Jeszcze kilka lat temu liczbę zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu w Polsce szacowano na 150–250 przypadków rocznie. Obecnie obserwowany jest wyraźny wzrost. W 2023 roku zgłoszono 661 zachorowań, a w 2024 roku już 793. Najwięcej przypadków notuje się w północno-wschodniej części kraju, gdzie dochodzi nawet do 80% wszystkich zakażeń w skali roku.
Brak leczenia przyczynowego oznacza jedno: profilaktykę
W przypadku KZM nie istnieje lek, który zwalczałby wirusa. Rozpoznanie choroby nie wpływa na jej przebieg ani na możliwość zastosowania leczenia przyczynowego – terapia polega wyłącznie na łagodzeniu objawów i wspieraniu organizmu. Z tego powodu kluczowe znaczenie ma zapobieganie chorobie, czyli szczepienie wykonane jeszcze przed kontaktem z zakażonym kleszczem.
Jak działa szczepionka przeciw KZM?
Dostępne szczepionki przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu są szczepionkami inaktywowanymi. Charakteryzują się wysoką skutecznością i dobrym profilem bezpieczeństwa. U ponad 95% zaszczepionych osób dochodzi do wytworzenia ochronnych przeciwciał, które zabezpieczają przed ciężkim przebiegiem choroby i nieodwracalnymi powikłaniami. Skuteczność szczepienia jest szczególnie wysoka u osób poniżej 50. roku życia.
U około 90% zdrowych dorosłych już po pierwszej dawce pojawiają się swoiste przeciwciała ochronne, jednak pełną i długotrwałą odporność zapewnia dopiero zakończenie całego schematu szczepienia.
Schemat szczepienia i dawki przypominające
Podstawowy schemat szczepienia przeciw KZM obejmuje trzy dawki. Aby utrzymać odporność, konieczne jest przyjmowanie dawek przypominających – pierwszej po trzech latach, a kolejnych co 3-5 lat, w zależności od wieku i indywidualnych czynników zdrowotnych.
W sytuacjach, gdy potrzebne jest szybkie uzyskanie ochrony, możliwe jest zastosowanie schematu przyspieszonego. Polega on na podaniu dwóch dawek w odstępie 14 dni i pozwala uzyskać odporność w krótszym czasie. Badania potwierdzają, że skuteczność tego schematu jest porównywalna z klasycznym schematem podstawowym.
Kiedy najlepiej się zaszczepić?
Szczepienie najlepiej zaplanować przed sezonem wiosenno-letnim, tak aby organizm zdążył wytworzyć odporność przed okresem największej aktywności kleszczy. Zaszczepienie zimą lub wczesną wiosną pozwala uzyskać ochronę już na początku sezonu, który – ze względu na zmiany klimatyczne – w ostatnich latach coraz częściej wydłuża się nawet na większość roku.
Bezpieczeństwo szczepienia
Przeciwwskazaniami do szczepienia są m.in. reakcja anafilaktyczna po wcześniejszej dawce oraz ostra choroba przebiegająca z gorączką. Po podaniu szczepionki mogą wystąpić przemijające odczyny niepożądane, najczęściej miejscowe – ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia. U części osób pojawiają się także krótkotrwałe objawy ogólne, takie jak stan podgorączkowy, osłabienie czy dolegliwości przypominające grypę.
Szczepienie jako świadoma decyzja profilaktyczna
Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu jest szczepieniem zalecanym i odpłatnym. Można je wykonać w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej lub prywatnych ośrodkach, w tym w naszym punkcie szczepień. Wyjątkiem są osoby zawodowo narażone na zakażenie, u których koszt szczepienia pokrywany jest przez pracodawcę.